Procedura orzekania o niepełnosprawności i jej stopniu w przypadku osób z niepełnosprawnością intelektualną powinna w większym stopniu uwzględniać ich rzeczywiste funkcjonowanie w codziennym życiu – wskazuje dr hab. Wojciech Otrębski, prof. Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Ekspert zwraca uwagę, że kluczowa jest właściwa ocena poziomu samodzielności danej osoby, a nie tylko samo rozpoznanie medyczne.

W materiale opublikowanym 19 sierpnia 2026 r. w serwisie Niepełnosprawni Lublin prof. Otrębski podejmuje temat konieczności zmian i dostosowania obecnych zasad orzekania do specyfiki niepełnosprawności intelektualnej. Jak wskazuje, przy wydawaniu orzeczenia szczególne znaczenie powinna mieć ocena ograniczeń wynikających z funkcjonowania mózgu oraz ich bezpośredniego wpływu na codzienne życie.

Nie tylko diagnoza, ale codzienne funkcjonowanie

Jednym z najważniejszych elementów orzeczenia jest określenie poziomu niesamodzielności. W przypadku osób z niepełnosprawnością intelektualną jego właściwa ocena wymaga zwrócenia uwagi m.in. na zdolność do samodzielnego wykonywania różnych czynności oraz uczestniczenia w życiu społecznym.

Oznacza to, że przy ocenie sytuacji konkretnej osoby istotne powinno być nie tylko to, jakie ma rozpoznanie czy jaki jest poziom jej sprawności intelektualnej, ale przede wszystkim, w jaki sposób ograniczenia przekładają się na jej codzienne decyzje, aktywność i możliwość samodzielnego funkcjonowania.

Takie podejście jest szczególnie istotne, ponieważ osoby z podobnym rozpoznaniem mogą mieć bardzo różne potrzeby w zakresie pomocy i wsparcia. Stopień samodzielności może zależeć również od środowiska, dostępnego wsparcia czy rodzaju wykonywanych czynności.

Orzeczenie decyduje o dostępie do wsparcia

Prawidłowa ocena funkcjonowania ma bezpośrednie znaczenie dla sytuacji osób z niepełnosprawnościami. Orzeczenie może wpływać m.in. na możliwość korzystania z określonych form pomocy, rehabilitacji oraz wsparcia społecznego i zawodowego.

Dlatego – jak wynika z argumentacji przedstawionej przez prof. Otrębskiego – system orzekania powinien pozwalać na możliwie indywidualną ocenę sytuacji osoby z niepełnosprawnością intelektualną. Punktem odniesienia powinien być rzeczywisty zakres jej samodzielności oraz możliwości uczestnictwa w życiu społecznym.

Problem ten wpisuje się w szerszą dyskusję dotyczącą aktywności i samostanowienia osób z niepełnosprawnością intelektualną. W opublikowanym w lipcu 2026 r. badaniu Wojciecha Otrębskiego i Ewy Zasępy, obejmującym 1000 dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną korzystających z rehabilitacji społeczno-zawodowej, autorzy również podkreślali znaczenie prawa tych osób do dokonywania własnych wyborów dotyczących m.in. aktywności zawodowej i form wsparcia.

Źródło niepełnosprawdzy.pl